Þórður Sveinsson frá Barðsnesi, grein í Sjómannadagsblaði Neskaupstaðar árið 1992.
Í grein þessari er ætlunin að fjalla nokkuð um sjávarútveg á Suðurbæjum við Norðfjörð en þar fór byggðin í eyði árið 1955. Við samningu greinarinnar styðst höfundur við minni sitt sem nær aftur til miðbiks fjórða áratugarins sen einnig er byggt á ýmsum meira og minna ljósum heimildum frá fyrri tíð.
Í byrjun 20. Aldar munu um 55 manns hafa búið á Suðurbæjum við Norðfjörð og að auki var þá leigjandi sjö manna fjölskylda á Barðsnesi vegna útróðra þaðan. Vafalaust hafa öll býlin átt sér bát á þessum tíma og tvíbýlt var á Barðsnesi og Gerði. Virðist eitt útræði þá hafa verið leigt á Barðsnesi og bjó ein fjölskylda í svonefndu lendingarhúsi þar. Einbýlt var á Stuðlum og í Viðfirði.
Á árunum 1890 til 1895 fór saltfiskverkun að ryðja sér til rúms á Austfjörðum og var útflutningsmarkaður á saltfiski þá að koma til. Þetta varð til þess að þau býli við sjó, sem best var að róa frá á fengsæl mið, þóttu eftirsóknarverð. Það þótti mikilvægt á róðrarbátum þeirra tíma að eiga stuttan róður á miðin.
Un þetta leyti fóru sunnlenskir sjómenn og verkafólk að streyma til Austfjarða á vorin í atvinnuleit og réðu þá sjávarbændur og útgerðarmenn þá til sín fólk til sjóróðra og fiskverkunar í þeirri von að geta aukið aflabrögð og tekjur.
Þegar sjávarútvegur var að vaxa á Austfjörðum um og fyrir aldamótin var mest róið með færi frá Suðurbæjum en einnig með línu ef síld veiddist til beitu. Í kringum aldamótin fóru frosthús að ryðja sér til rúms en í þeim var hægt að geyma beitusíld og var tilkoma þeirra afar mikilvæg fyrir útgerðina því síld veiddist aðeins á köflum og þá var brýnt að geta geymt hana. Frosthús komu fljótlega á Nesi en til er íshúsrúst eða tótt í Bergárgilinu á Barðsnesi og er þess getið í kaupsamningi um jörðina frá árinu 1922 að eignarhluti í húsinu tilheyri jörðinni. Þetta sýnir svart á hvítu að íshúsið í Bergárgilinu hefur verið í sameign manna á Suðurbæjum. Staðsetning umrædds húss í gilinu er eðlileg því þar er yfirleitt snjófönn langt fram á vor.
Árið 1903 var gert mat á jörðinni Barðsnesi í þeim tilgangi að fá lán út á hana. Ekki verður annað séð en að um þetta leyti hafi verið byggð þarna sjóhús með íbúðum og aðstöðu til fiskverkunar. Svokallað Malarhús var reist fyrir neðan bæinn og var það verkunarhús fyrir tvær árabátshafnir með portbyggðum íbúðum yfir. Síðan á svonefnum Básbakka var byggt verkunarhús fyrir einn bát og í því var íbúð yfir verkunaraðstöðunni. Íbúðirnar í húsum þessum voru þiljaðar innan og í þeim voru eldavélar sem þær voru upphitaðar með.
Í víkinni á milli Barðsness og Gerðis, en hún heitir Lendingarvík og dregur nafn af fjörunni sem við hana er að innanverðu og heitir Lending, var hafnaraðstaða Gerðisstekks og Gerðis. Að utanverðu við Víkina er Barðsnesbásinn sem var uppsátur og lending fyrir Barðsnes. Auk þess var vogur með aðliggjandi fjöru innan við Lendingarvíkina sem heitir Þangker og var afli Gerðisbáta lagður þar á land. Hús sem tilheyrðu Gerðisstekk og Gerði voru í Lendingunni og á Lendingarbakkanum.
Engar heimildir eru fyrirliggjandi sem greina frá því hve mikið þessar bækistöðvar hafa verið notaðar en eftir að foreldrar mínir keyptu Barðsnes 1923 var ein færeysk árabátshöfn í Malarhúsinu sumarlangt og ein íslensk fjölskylda í Báshúsinu; Karl Karlsson og fjölskylda hans sem annars bjó á Franskamel á Nesi. Eitt sumar leigðu fjórir ungir menn trillu föður míns og höfðu bækistöð í Báshúsinu. Höfðu þeir sérstaka ráðskonu í húsinu.
Sennilega hefur fyrsti vélbáturinn verið keyptur til Suðurbæja fyrir 1920. Hinar svokölluð trillur fóru að ryðja sér til rúms um 1925 og um það leyti smíðaði Sigurður Þorleifsson slíkan bát fyrir Bjarna Sigfússon á Gerðisstekk. Þessi bátur slitnaði nokkru síðar frá bóli og rak upp í Merkifjöru og brotnaði eitthvað. Báturinn var síðar smíðaður upp, lengdur og sett í hann ný vél og bar hann nafnið Barði eftir það. Síðar eignaðist Bjarni nýjan bát dálítið minni og hafði hann einan til útgerðar í ein tvö ár og lánaði eða leigði Barða burt á meðan. Þegar synir hans uxu úr grasi voru báðir bátarnir teknir í gagnið og gerðir út með góðum árangri.
Á Gerði eignaðist Guðmundur Halldórsson trillubát um svipað leyti og Bjarni. Sá hét Hermóður og var um eitt og hálft tonn að stærð. Átti Guðmundur Hermóð í nokkur ár en keypti síðan trillu sem var heldur stærri og bar hún heitið Happasæll og reyndist hin fengsælasta fleyta. Um 1935 eignaðist Emil sonur Guðmundar bát sem var um tvö og hálft tonn og kom hann frá Vestmannaeyjum. Þetta reyndist happafleyta og á meðan hún var gerð út frá Gerði voru tveir bátar gerðir út frá því heimili samtímis.
Sveinn á Barðsnesi lét smíða fyrir sig trillu árið 1927 sem var tvö og hálft tonn að stærð og bar nafnið Knörrinn. Þessi bátur losnaði frá bóli á næsta ári og rak uppí fjöru og brotnaði mikið. En báturinn var smíðaður upp og notaður þó svo að vél hans yrði aldrei góð eftir þetta.
Allar þessar trillur voru hafðar við ból í víkinni frá Krossfjöruhala að Lendingarklöpp en þær voru settar á land yfir veturinn og múrningarnar þá oftast teknar upp einnig. Múrningarnar voru síðan yfirfarnar áður en þeim var lagt út aftur að vori.
Á Stuðlum var árabátur fram undir 1934 til 1935 en þá kom þangað lítil trilla og um það bil tíu árum síðar önnur stærri trilla sem bar nafnið Stuðlafoss. Þeir Stuðlabræður, Helgi og Vilhjálmur Halldórssynir, reru yfirleitt með færi en þó man ég fyrst eftir þeim þegar þeir reru með línu í fjörðinn á árabáti.
Á árunum1930 til 1932 var smíðuð tveggja og hálfs tonna trilla í Viðfirði af þeim Sigurði Þorleifssyni og þórarni Sveinssyni og bar hún nafnið Sigþór. Síðar var keyptur þangað fimm tonna dekkbátur sem Enok hét og var hann gerður út á línu en Sigþór hafður til færaróðra. Venjulega voru þeir ekki gerðir út samtímis. Þeir Viðfjarðarbræður fórust í fiskiróðri haustið 1936 og voru þeir þá á Sigþóri. Bræðurnir voru Þórarinn, Frímann og Sófus Sveinssynir og með þeim fórst Halldór Eiríksson. Halldór bjó á Borginni sem var býli rétt utan við suðurkrókinn í Viðfirði.
Um 1942 var framkvæmd viðamikil viðgerð á Barðsnestrillunni og sett í hana ný vél. Eftir það bar hún nafnið Sæbjörg og er hún ennþá til. Mér vitanlega er Sæbjörg eini báturinn frá Suðurbæjum sem enn er við lýði og oft hefur hún verið aflasæl í gegn um tíðina.
Jafnframt því sem bátarnir á Suðurbæjum voru notaðir til fiskiróðra voru þeir notaðir til aðdrátta úr kaupstaðnum, til að hirða reka, til að plægja kúskel, vitja um síldarnet o.fl.
Um 1940 eða dálítið fyrr var plægt fyrir kúskel til beitu á bæjunum Gerði og Gerðisstekk. Þetta var gert með gangvindu á landi og tóg notað frá vindunni norður í fjörð og plógur á endanum. Á plógnum var haft hnakkaból og hann tekinn upp á því og tæmt hverju sinni. Einnig var byrjað að plægja fyrir skel á Barðsnesi um 1943 og virtist kúskel vera fyrir landinu þar sem reynt var. Ekki var þessi kúskeljatekja stunduð nema á þessum þremur bæjum. Oft var líka keypt síld norður á Nesi til beitu og ýmist höfð með kúskel eða eingöngu síld eftir því hvernig tími vannst til að plægja. Síldarnet voru oft lögð og gekk á ýmsu með veiðina.
Um 1939 tóku menn á Suðurbæjum að leggja afla sinn upp í skip sem sigldu með ísaðan fisk til Englands. Var þá farið inn að Nesi beint af sjónum og aflinn lagður upp í færeyskar skútur eða stærstu báta Norðfirðinga ; Magnús, Sleipni, Sæfinn og Stelliu. Skipin sem önnuðust siglingarnar voru tekin á leigu af Samvinnufélagi Útgerðarmanna á Nesi.
Íshúsfélag Norðfirðinga keypti stundum fisk af bátum frá Suðurbæjum og eftir að sama frystihús var komið í eigu Kaupfélagsins Fram var afli þeirra einnig keyptur. Sum sumur var fiskurinn saltaður á bæjunum og hann síðan lagður inn verkaður.
Á Barðsnesbæjum er algengt að brim sé við landið í norðaustanátt og er sú átt oft ríkjandi langtímum saman á veturna. Þess vegna var æskilegt að taka sem mest af þungavöru á haustin til að þurfa ekki að standa í slíkum flutningum að vetrinum. Þetta var nú meira gert á seinni búskaparárum enda var efnahagur þá orðinn betri og hafði sitt að segja í þessu sambandi. Þegar kom fram á haustið var trilluflotinn settur á land í flestum tilfellum eins og fyrr segir og komu allir karlmenn af bæjunum saman til að setja bátana, hvolfa sumum og ganga frá þeim í vetrarnausti. Ávallt voru þó einhverjir bátar hafðir tiltækir vetrarlangt. Stundum var þá farið í kaupstað á árabát og þá sammælst um einn bát á bæjum enda voru þá fleiri hendur til athafna. . Það var sérstök íþrótt að lenda í brimi og mönnum var það mjög misjafnlega lagið og eins að skipa upp á klappir þegar brim var.
Árið 1898 fórst bátur í lendingu við Barðsnesbásinn og inn með klöppunum innan við. Á honum voru fjórir menn. Einn var settur upp fyrst og slapp sá lifandi en hinir þrír fórust.. Þeir sem fórust voru; Ármann Hermannsson, Brandur Jónsson og Jón Ingimundarson en Bjarni Hildibrandsson slapp.
Í Sandvík sem er þarna sunnan við fjallið var eitt sinn blómleg byggð, einir fimm bæir þegar þeir voru flestir. Byggð í Sandvík fór í eyði 1946. Þaðan var sótt í kaupstað á Nesi. og þá oftast farið yfir Sandvíkurskarð, nema ein ferð að haustinu þegar flutt var á stórum báti frá Nesi og suður á Skála í Sandvík þungavara til vetrarforða til Sandvíkinga. Annars áttu Sandvíkingar sér árabát sem þeir reru á til fiskjar og um tíma þegar Ari Þorleifsson bjó á Seli í Sandvík hafði hann litla trillu. Ari bjó á Gerðisstekk eftir það, stundaði þaðan útróðra og reri á Barða.
Þegar ég var barn man ég eftir því að við heima á Barðsnesi sáum eitt vetrarkvöld ljós koma á ótrúlega mikilli ferð niður úr Sandvíkurskarðinu, niður á Stuðlabrúnir og þaðan hvarf það síðan niður að Stuðlum. Ég frétti fljótlega að þarna hefði Sigurbjörn Sveinsson verið á ferð að sækja lækni því Guðmundur Grímsson hafði hrapað í Skálabásnum og slasast mikið á höfði. Síðan þurfti að fara á báti yfir fjörðinn því enginn var þá ennþá kominn síminn. Eftir að síminn kom á bæina var handvirk símstöð á Nesi og þá var hægt að tengja símann frá bæjunum númeri einhvers einstaklings sem tryggði að hægt væri að ná sambandi við Nes í neyðartilvikum allan sólarhringinn. Þegar Sveinn sonur Guðmundar Grímssonar var farinn að búa í Neskaupstað tók hann að sér að sinna slíkri neyðarvakt við símann vegna byggðarinnar á Suðurbæjum og í Sandvík. Rækti hann þetta starf af mikilli samviskusemi á meðan byggð entist á Suðurbæjum og skapaði það íbúunum þar mikið öryggi.
Þegar fyrsti bærinn fór í eyði á Suðurbæjum varð öllum ljóst að á slíkum stöðum stöðum er mjög nauðsynlegt að þar búi Það margt fólk í nábýli að hægt sé að bjarga bátum frá sjó eða manna út bát ef nauðsyn krefur. Reyndin varð sú að einungis tveimur árum eftir að tók að losna um byggðina fóru þrír síðustu bæirnir í eyði. Það gerðist haustið 1955.
Nú standa eftir bærinn á Barðsnesi og bærinn í Viðfirði og eru þeir allgott afdrep fyrir þá sem kunna að koma þangað. Ég vildi að lokum beina því til manna að ganga vel um bæina, því alltaf getur skeð að hraktir menn þurfi að njóta þar húsaskjóls og væri þá æskilegt að þeir kæmu að húsunum í sem bestu lagi.
Helstu heimildir eru : Ýmis gögn í Skjala og myndasafni Norðfjarðar og Viðtal við Bjarna Halldór Bjarnason frá Gerðisstekk.