Úr svörum við Spurningaskrá Þjóðminjasafns
Bjarni var fæddur á Gerðisstekk í Norðfjarðarhreppi 1.10. 1921, einn af ellefu börnum Bjarna Sigfússonar frá Barðsnesi og Halldóru Jónsdóttur frá Gerðisstekk. Minningarbrotin sem hann deilir með okkur eru fengin úr svörum hans við spurningaskrá Þjóðminjasafns. Að mestu er textinn fenginn beint frá honum.
Húsakynni á Gerðisstekk með orðum Bjarna Halldórs (Halla á Gerðisstekk)
Húsið var timburhús, ein hæð og ris um 90 fm að stærð með dyraskúr og bíslagi, sem kallað var (útigangur). Úr dyraskúr var gengið inn í lítinn gang og úr honum beint áfram inn í borðstofu. Þar voru borð, stólar og kolaofn. Til hægri var gengið inn í lítið herbergi og þaðan inn í stássstofu, þar var líka kolaofn, einn þessi stóri hái. Þar voru líka borð og stólar, ég man nú ekki hve fínt þetta var, en þar var líka fínn skápur. Í honum var geymt leirtau og annað fínerí. Þar var betrekk á þiljum, timburgólf hvítskúrað og málað loft.
Inni í stássstofu voru dyr til vinstri. Þar var smá forstofa og þaðan hægt að ganga beint inn í stássstofu þegar gestir komu. Til vinstri í forstofu var líka smá gestaherbergi.
Til vinstri þegar maður kom inn úr innra gangi, voru dyr inn í eldhúsið. Úr eldhúsi var stigi upp á loft. Í eldhúsi var kolaeldavél með reykhött yfir, eldhúsbekkur sem kallað var með skápum, þar í áhöld og rekki fyrir bolla og diska. Inn af eldhúsi var búr.
Uppi á lofti voru þrjú herbergi, tvö lítil og salur sem kallað var. Það var stórt herbergi, sem var hálft loftið. Þar var lítill kolaofn og þar sváfu allir þegar ég man fyrst eftir mér, en það breyttist svo þegar börnin stækkuðu.
Áhöld til heimilishalds og vatnsbúskapur
Tæki voru engin nema eldavél og kolaofnar og þessi venjulegu matreiðsluáhöld. Í innri gangi var gluggi til vinstri og þar undir var bekkur þar sem vatnsfatan var geymd. Vatn var borið í hús úr læknum og skólp út, þangað til ég var tíu ára gamall. Þá var lögð vatnsleiðsla í húsið og frárennsli og þá kom eldhúsvaskur. Um sama leiti kom skilvinda og handsnúinn strokkur en áður var mjólkin látin í trog og svo var fleitt ofanaf (rjóminn) og strokkað í tréstrokk (bullustrokk)
Þrif
Móðir mín annaðist allan þrifnað. Í minni sveit var venjulega skúrað eldhús og borðstofa jafnvel á hverjum degi og ytri stofan hálfs mánaðar eða mánaðarlega, eða eftir þörfum. En það var alltaf allt húsið gert hreint fyrir jól og svo á vorin. Til þess voru notaðar skjólur, skrubbur, tuskur og sápa, aðallega svokölluð grænsápa.
Móðir mín sá um allan þvott, það var allt þvegið á bretti og soðið það sem mátti sjóða.
Skift var á rúmum, ég man nú ekki hvort það var hálfs mánaðar eða mánaðarlega. Þá skiftu allir um nærföt um leið en um ytri fatnað eftir þörfum. Mamma þvoði plöggin (ullarsokkana) af okkur og gerði við leðurskóna á hverju kvöldi.
Mig minnir að fólkið hafi farið í allsherjar bað fyrir allar hátíðir og svo þegar farið var á skemmtanir eða eitthvað stóð til. Menn fóru þá bara í stóra balann. Við krakkarnir vorum böðuð úr bala um hverja helgi og kembd og greidd því það var alltaf lús á ferðinni
þangað til ég var kominn fram undir fermingu en þá var farið að bera olíu í hausinn á okkur. Þá hvarf lúsin alveg.
Ég held að hér í minni sveit hafi aldrei verið spítt á gólf og menn hafi þrifið sig vel, þvegið og kembt og hér var alltaf gott heilsufar.
Matargerð og máltíðir
Húsmóðirin sá um matargerðina, en við hjálpuðum auðvitað til, aðallega systur mínar inni og við bræðurnir úti. Nú ef við tökum viku, skiptist hún svona. Mánudagur; kaffi, mjólk og brauð í morgunmat, kannski grautur klukkan tíu, hádegismatur klukkan eitt. Þá var venjulega soðinn fiskur nýr eða saltaður. Kaffi klukkan fjögur og með því brauð, slátur, rúgbrauð og hveitibrauð eða siktibrauð eins og það var kallað. Þriðjudagur það sama og einnig fimmtudagur, föstudagur og laugardagur. Miðvikudagurinn það sama, nema ýmiskonar kjöt í hádegi og afgangurinn að kvöldi. Á sunnudögum var kjöt í hádegi og kvöldmat og venjulega eitthvað betra með kaffi. Á vetrum var venjulega harðfiskur, hákarl og súrmatur í kvöldmat. Mataræði breyttist ekkert frá því ég man eftir mér þangað til ég fór að heiman.
Vetrarforðinn
Það var alltaf gert í haginn fyrir veturinn, því það þurfti að sækja allt í búð yfir fjörðinn. Mjölvara var þá í fimmtíu kílóa pokum. Á haustin voru keyptir fleiri mjölpokar, hveiti, rúgmjöl, haframjöl, sykur og jafnvel sveskjur og rúsínur líka. Einnig voru keyptar tvær til þrjár steinolíutunnur og þrjú til fjögur tonn af kolum því það var varla farið í kaupstað nema fyrir jólin. Það var mikið hert af fiski og það var verkaður hákarl. Það var nóg af þessu, því við rerum á sumrum. Við höfðum fé og það var saltað í þrjár til fjórar tunnur af kjöti og það var alltaf skotið dálítið af fugli. Einnig var soðið slátur í einar þrjár til fjórar tunnur. Kartöflur voru ræktaðar til ársins og svolítið tínt af fjallagrösum. Það þurfti mikið til því að við vorum þrettán í fjölskyldunni fyrir utan afa og ömmu á meðan þau lifðu.
Læknisþjónusta og heilsufar
Það var læknir í Neskaupstað (frá 1913) og ljósmóðir. Læknis var sjaldan vitjað því heilsufar var venjulega gott, en ljósmóður því oftar því þarna voru átta til tólf krakkar á hverjum bæ. Ég man varla eftir því að það væri sóttur læknir, en ljósmóðirin þegar börn voru að fæðast.
Mæðurnar sáu um ef einhver meiddi sig. Það var venjulega til lysoljoð og perubalsam úr apóteki til þess að bera á sár og mamma átti alltaf sótthreinsaðar tuskur til að binda um sár með.
Umgangspestir gengu hér eins og mislingar, flensa, rauðir hundar, kvef, hlaupabóla og kíkhósti. Þetta gekk allt saman og það lagðist kannski meginið af fjölskyldunni og því var tekið með jafnaðargeði. Þeir unnu störfin sem uppi stóðu og þegar þeir féllu þá tóku þeir við sem voru farnir að hressast. Ég man ekki eftir að neinn dæi úr þessum pestum. Fólk var auðvitað hrætt við veikindi og vildi forðast umgangspestir. Það var reynt að hafa ekki mikinn samgang við kaupstaðinn eða milli bæja, en þetta kom samt alltaf og þá var bara að taka því.
Dreymt fyrir daglátum
Mig dreymdi þennan draum þegar ég var fjórtán ára. Þá bar svo við að það rak hval í Sandvík sem er við Gerpi og það stóð til að við strákarnir færum yfir fjall til Sandvíkur daginn eftir til að skoða hvalinn. Þá dreymir mig það um nóttina, að ég er eitthvað að vaða í fjörunni í lendingunni okkar. Þá skeður það, að það bítur sig krabbi fastan á vinstra hnéð á mér. Ég segi móður minni þennan draum og hún segir “þetta er ekki góður draumur”. Svo fórum við til Sandvíkur daginn eftir og þá skeður það þegar við erum að skoða hvalinn, að ég tek ljá sem þeir höfðu til að skera hann, er eitthvað að vingsa honum til og hann lendir í vinstra hnéð á mér og það verður fjögurra sentimetra sár á hnénu. Ég átti í þessu í heilt ár. Það gróf í öllu saman og hef ég eiginlega aldrei orðið góður í hnénu síðan.
Vinna frá fimm til tíu ára aldri.
Ég byrjaði að reka kýr og sækja sex til sjö ára gamall og snúast ýmislegt. Það létti undir með fullorðna fólkinu.
Við bræður byrjuðum að fara og vitja um net átta til níu ára og byrjuðum að fara á sjó á handfæri níu til tíu ára.
Í minni sveit fóru börn að vinna strax og þau gátu. Að reka beljur, gefa hænsnum, þvo ullina og það hjálpuðu allir til við að smala, hugsa um lambfé, vitja um net, beita línu, stokka upp línu, sendast með mat og kaffi í lendinguna, þar sem vinnan fór fram. Þurrka fisk, hreinsa blóð úr fiski, vaska fisk, fara með mat og kaffi til þeirra sem voru að taka upp mó eða voru í heyskap og svo í heyskapnum og að taka þátt í að fara með rekstra á milli bæja þegar smalað var.
Við fengum alltaf nógan tíma til að leika okkur, en vinnan hún var bæði til þess að hjálpa til og að ég held aðallega til þess að við lærðum störfin, kynntumst lífinu og lærðum að þekkja náttúruna. Við lærðum yfirleitt allt, þekktum alla fugla og skepnur, því við fengum þjálfunina bæði andlega og líkamlega. Ég hef rekið mig á það síðan ég komst á efri ár að unglingar þekka varla skepnurnar og helst enga fugla. Þeir þekkja ekki hávellu frá æðarkollu, hvað þá aðra fugla.
Ég held að öll börn á bæjunum hafi farið að gera eitthvað innan við tíu ára aldur. Ég held að vinna barna innan við tíu ára aldur hafi gildi, en hún verður að vera takmörkuð. Mér þótti erfiðast að vita sldrei hvenær vinnan var búin hvern dag, þetta var svo ótakmörkuð vinna. Ég held að börnum hafi hvergi verið misboðið með vinnu.
Heimanám barna
Börn voru látin stafa eins og það var kallað fimm til sex ára gömul og draga til stafs. Mæðurnar gerðu það vanalega. Börn voru orðin misjafnlega læs þegar þau byrjuðu í skóla.
Skólinn var einn mánuð á Suðurbæjum og hinn mánuðinn á Norðfirði til skiptis. Um skólatímann var ekki hægt að slá slöku við, því að við vorum látin lesa þrisvar yfir það sem við áttum að læra undir næsta dag strax þegar við komum úr skólanum, svo máttum við leika okkur. En svo vorum við vakin klukkan sjö að morgni og látin lesa einu sinni yfir.
Börnin lærðu fljótt þulur og sálma, þjóðvísur og kvæði. Það var nokkuð algengt. Það var nú lítið um að þessu væri haldið á lofti. Það var lítið sungið helst þjóðlög og svo sálmar við húslestur. Ég las dálítið af þjóðsögum og ævintýrum og alslags sögur. Það var mikið talað um drauga og huldufólk, enda voru allir krakkar myrkfælnir. Við fórum nú samt allra okkar ferða, en helst ekki ein. Ég held að eldra fólkið hafi ekki trúað á þetta, en þessar sögur gengu og við heyrðum þær. Kannski hefur þetta átt að hræða okkur.
Kvöldvökur voru ekki á heimilum hér, þá hvíldust menn, lásu, lærðu eða gerðu sér eitthvað til dundurs, ekki lesið upphátt.
Við lærðum ekki undir fermingu fyrr en síðasta vetur fyrir hana. Við lærðum ekki kverið. Við lærðum mikið af sálmum í skólanum og líka fyrir ferminguna og svo trúarjátninguna. Það var aldrei húsvitjað hjá okkur.
Menntun og vinna tíu til fjórtán ára
Skóli byrjaði um miðjan september og honum lauk 15. mars. Skóla var hagað svoleiðis að hann byrjaði í Norðfjarðarsveit og var þar í einn mánuð, svo kom kennarinn til okkar á suðurbyggðina. Það var handan við fjörðinn í einn mánuð. Svona gekk þetta yfir veturinn. Við fengum semsagt þrjá mánuði og þeir í Norðfjarðarsveit þrjá mánuði, nema börn sem áttu að fermast, þau voru á báðum stöðum. Þeim var semsagt komið fyrir, fyrir norðan. Skólinn byrjaði klukkan níu og var til fjögur eða fimm. Ég byrjaði í skóla sjö ára. Fyrsta veturinn lærði ég lestur, skrift, reikning og teikningu. Svo bættist námsefnið við eftir því sem börnin eltust. Það var landafræði, náttúrufræði (fugla, dýra, grasa), biblíusögur, Íslandssaga, íslenska og fleira. Börnin voru öll í skólanum í einu, þau voru ekki fleiri en það. Þeim var bara skipt í tímana, eldri börnin sér og yngri börnin sér. Þau hafa kannski verið átta til tólf. Börn voru nú í betri fötum á meðan þau voru í skólanum. Agi var enginn, börn leyfðu sér ekkert, þau voru bara kurteis. Samskipti barna og kennara voru góð og milli þeirra var gott samband og börnin þekktust vel.
Ég hlakkaði til skólans, að minnsta kosti til að byrja með, þó að ég væri nú hálf hræddur, en það gekk allt vel. Við vorum sæmilega undirbúin, flest sæmilega læs og eitthvað búin að draga til stafs og reikna, draga frá og leggja saman. Foreldrar höfðu yfirleitt gott álit á skólanámi og hvöttu okkur og hjálpuðu þó öll værum við ekki áhugasöm. Við vorum bara látin læra og gegndum því. Ég held að að það hafi allt fólk hér verið hrifið af skólanámi. Fyrstu tvo vetrana gerði ég ekkert yfir skólatímann og ég held að börnin hafi yfirleitt ekkert unnið yfir skólatímann. Á milli skólamánaðanna var maður látinn taka niður hey handa kúnum, moka fjósið og hlaupa fyrir féð, en því var alltaf beitt. Á sumrin rak ég og sótti kýrnar, stokkaði upp línu og beitti og fór á síldarnetin með pabba, fór með að taka svörð og hjálpaði yfirleitt við allt sem ég gat gert. Ég fór með pabba á færi á tíunda árinu.
Óþægir strákar voru stundum hýddir á þessum árum. Ef maður gegndi ekki eða gerði eitthvað alvarlegt fór ógætilega við sjóinn eða gerði einhver slæm skammarstrik til dæmis henti grjóti í kríurnar. Maður gat orðið æstur við það. Lífið gekk nú allt út á að ná í og framleiða mat. Þetta var einn veiðiskapur. Það var nú aldrei kallað ofbeldi í þá daga þó maður fengi einn og einn rassskell.
Ferming og ungdómsár
Fermingarvorið var gengið til prestsins. Hann lét læra sálma, trúarjátninguna og spurði út úr biblíusögunum. Ég gekk nú reyndar aldrei til prestsins vorið sem ég fermdist. Það var enginn starfandi prestur á Norðfirði þetta vor, en það kom prestur frá Eskifirði til að spyrja börnin. Ég átti heima fyrir sunnan fjörð og það viðraði svo illa að ég komst aldrei til spurninga, eins og það var kallað, en presturinn fékk Valdimar Snævarr, sem þá var skólastjóri barnaskólans í Neskaupstað til þess að spyrja mig og gekk ég til hans í eina viku fyrir ferminguna. Ég hafði nú ekki mikla hugsun á trúmálum á þessum aldri. Maður hugsaði meira um náttúruna og lífið og störfin.
Fermingardagurinn var mér auðvitað minnisstæður þó að ég muni nú lítið frá honum að segja. Við fórum á trillubát yfir fjörðinn því þá var sæmilegt veður, ég man að það var farið beint í kirkjuna. Eftir athöfnina var farið í hús kunningjafólks og þar var drukkið kaffi og súkkulaði og farið svo aftur heim að kvöldi. Það var fermt á hvítasunnudag og tekið til altaris á uppstigningardag. Ég man ekki hvort ég fékk eitthvað í fermingargjöf, en ég fékk ný föt. Fermingarbörnin þekkti ég fá því ég þekkti fáa í bænum, en það voru tvö börn úr minni sveit Guðrún Guðmundsdóttir af næsta bæ og Gunnar Jósepsson frá Sandvík. Ég fékk fín jakkaföt fyrir ferminguna og stígvélskó. Þetta var nú venja og drengir fengu ekki jakkaföt fyrr. Við vorum venjulega klæddir stuttbuxum og ullarpeysum og svo einhverjum skjólfötum og kúskinnsskóm. Það var auðvitað voða gaman að fá svona fín föt, þá gat maður klæðst eins og fullorðna fólkið við hátíðleg tækifæri. Ég fann enga breytingu lífið hélt bara áfram. Ég var í foreldrahúsum framundir tvítugt og hafði engin sérstök áform, það var bara vinna og aftur vinna en maður kveið engu. Lífið var fagurt og það var gaman að lifa.
Um fermingu var maður farinn að finna meira og kunni öll verk. Þó var ég farinn að róa með pabba á sumrin, byrjaði reyndar á því tíu ára. Þá var ég farinn að slá með orfi eins og þá var gert, taka svörð, gera að fiskinum, fletja hann og salta.
Minn draumur í þá daga var músiknám. Pabbi átti gamla harmonikku. Ég byrjaði strax að geta spilað á hana þegar ég var átta ára. Ég gat ekki sagt frá þessum draumi, því ég held að það hafi ekki verið á döfinni eitt eða neitt, en svo var ég látinn fara í gagnfræðaskóla þegar ég var sautján ára. Ég fór ekki í neitt nám nema einn vetur í gagnfræðaskólann. Foreldrar mínir hvöttu mig til að fara í gagnfræðaskólann, en ég hætti þar eftir einn vetur því mér fannst ég þurfa að vinna. Ég fékk nefnilega aldrei kaup heima. Fjölskyldan var stór, við vorum ellefu systkinin fjórar stelpur og við sjö strákar.
Þá tók við full vinna er ég ætla að lýsa, því þá var farið að vinna á túninu. Mala skít á vorin, bera á túnið, hugsa um lambfé. Svo var túnið hreinsað og borið af eins og það var kallað. Svo var farið að róa. Það gekk þannig til að við fórum og vitjuðum um síldarnetin klukkan fjögur á nóttunni. Svo var farið að beita línuna sem var venjulega fjórar til átta línur. Við vorum venjulega mörg, því ég átti fjórar systur og einn bróður sem var eldri en ég. Svo fórum við að leggja línuna. Daginn eftir fórum við á netin um fjögur eða fimm á nóttu og fórum með síldina í skúrinn, fórum svo að draga línuna en systur mínar fóru að beita þegar þær komu á fætur um átta eða níuleytið. Við komum svo frá því að draga línuna klukkan tólf til eitt. Þá fóru allir að gera að fiskinum, sem var kannski fjögur til sex eða átta til níu hundruð kíló, hausa, taka innan úr, fletja og salta. Þegar það var búið þá var klukkan kannski orðin milli fjögur og fimm og þá var klárað að beita. Það var kannski um fimm til sexleytið. Þá fórum við karlmennirnir að leggja línuna, en stelpurnar að stokka upp línuna frá morgninum. Þegar við komum frá því að leggja, þá þurfti að klára að stokka upp línuna og það var oft ekki komið heim fyrr en klukkan átta til níu eða kannski tíu að kvöldi, en þá voru sumir orðnir þreyttir, höfðu kannski ekki lyst á að borða. Maður skolaði af sér og henti sér svo í rúmið. En þess ber að geta að okkur var alltaf færður matur og kaffi í lendinguna sem kallað var eða skúrinn.
Við fengum alltaf nóg að borða. Það var nógur matur og svona gekk þetta alltaf þegar gaf á sjó fram að túnaslætti. Þá var farið að heyja og róa þegar sjóveður var. Þá hugsaði kvenfólkið um heyið. Ég bjó áfram heima á Gerðisstekk með foreldrum mínum, en svo hét bærinn. Pabbi keypti annan trillubát þegar ég var sextán áraog ég var formaður á honum á sumrin, en vann svo að búskapnum þegar ekki var róið. Þegar ég var nítján ára 1940 þá fór ég á vetrarvertíð til Hornafjarðar, en var heima á sumrin. Það var aldrei nein spenna milli mín og foreldranna, það var ekki ætlast til að ég legði til heimilisins eftir að ég fór að heiman. Það voru yngri bræður mínir sem tóku þá við, en sambandið við foreldrana og fjölskylduna var alltaf jafn gott.
Ég flutti alfarið að heiman 22ja ára 1943, gifti mig og fór að búa á Norðfirði í kaupstaðnum og hef búið þar uppfrá því. Þar fór ég að róa á minum eigin báti sem var fjögur tonn að stærð. Við hjónin keyptum gamalt hús, þar voru aðstæður sæmilegar eftir því sem tíðkaðist. Það var ekki miðstöð í húsinu, það var yfirleitt ekki komin miðstöð í hús þá, en það var klósett þar en það var óvíða í þá daga.